پایگاه استانی مدیریت خشکسالی کشاورزی اصفهان

                  مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان

خشکسالی :  عبارت است از یک دورة ممتد کمبود بارش که منجر به صدمه زدن محصولات زراعی و کاهش عملکرد می شود .

 پالمر معتقد است که خشکسالی کمبود مستمر و غیر طبیعی رطوبت است. واژه مستمر بیانگر زمان آغاز تا پایان خشکسالی یا زمان تداوم آن بوده و واژه غیرطبیعی به انحراف یا نوسان منفی شاخص مورد توجه نسبت به شرایط میانگین معمول اطلاق می شود .

به نظر  روچ خشکسالی در زمان است در حالیکه خشکی محیطی در فضا و مکان .

انواع خشكسالی :

كارشناسان و متخصصان، خشكسالي را به چهارگروه عمده شامل خشكسالي هواشناسی، هيدرولوژيكی، كشاورزی و اقتصادی- اجتماعی، تقسيم نموده اند:

الف)خشكسالي هواشناسي :

بطور كلي از ديدگاه هواشناسي هر گاه بارش دريافتي يك محل در يك دوره زماني كمتر از ميانگين بارندگي باشد خشكسالي بروز مي كند. هرچه مقدار بارش از حد متوسط كمتر باشد شدت خشكسالي بيشتر است. تعاريف خشكسالی هواشناسی بايستی به صورت موردی برای هر منطقه خاص در نظر گرفته شود چرا كه شرايط جوی كه موجب كمبود بارش می شود، از منطقه ای به منطقه ديگر شديداً تغيير می كند. به عنوان مثال برخی تعاريف خشكسالی هواشناسی معرف دوره هايی براساس تعداد روزهايی با بارش كمتر از يك حد آستانه خاص هستند در حالي كه در بعضي مناطق بارش ماهانه و يا سالانه مورد نظر است. اين تعريف صرفاً برای مناطقی كه مشخصاً دارای رژيم های بارندگی ادواری هستند مانند جنگل های استوايی، اقليم معتدل نيمه حاره يا اقليم مرطوب عرضهای ميانی، مناسب است. در اين مناطق، تعريفی مبتنی بر تعداد روزهايی با بارش كمتر از يك حد آستانه خاص، غير واقعی است. درساير تعاريف كه براي مناطق ديگر استفاده مي شود، رابطه‌ای بين ميزان انحراف واقعی بارش و مقادير متوسط ماهانه، فصلی يا سالانه برقرار می شود( ‌WMO, 1998).

ب) خشكسالی كشاورزی :

تعريف مناسب خشكسالی كشاورزی آن است كه بتواند حساسيت متغير گياهان زراعی را در طی مراحل نمو گياه از سبز شدن تا بلوغ لحاظ نمايد. كمبود رطوبت در لايه های فوقانی خاك به هنگام كاشت می تواند باعث تأخير جوانه زنی شود كه موجب كاهش تراكم بوته در واحد سطح و نقصان عملكرد نهايی گردد. ليكن چنانچه رطوبت خاك فوقانی(سطح الارضی) براي نيازهای مراحل اوليه رشد كافی باشد، كمبودهای رطوبتی درلايه های زيرين خاك، در صورت تأمين نيازهای آبی گياه بوسيله بارندگی يا آبياری بر عملكرد نهايی گياه تأثير چندانی نخواهد داشت.

ج)خشكسالی هيدرولوژيكی :

خشكسسالی هيدرولوژيكی با تأثيرات دوره هايی از نقصان ريزش های جوی ( شامل برف ) بر منابع تأمين آبهای زيرزمينی يا سطحی همراه می شود ( جريان رودخانه ها، مخازن، درياچه ها و آب زيرزمينی). فراوانی و شدت خشكسالی های هيدرولوژيكی غالبا ً‌در مقياس يك آبخيز يا حوزه آبريز رودخانه بيان می شود. گرچه همه خشكسالی ها از كمبود بارش منشأ می گيرند ليكن هيدرولوژيست ها بيشتر به اين موضوع توجه دارند كه اين كمبود چگونه در سيستم هيدرولوژيكی ظاهر می شود. خشكسالی های هيدرولوژيكی معمولاً‌ با تأخير بيشتری نسبت به خشكسالی های هواشناسی يا كشاورزی رخ می دهند. زيرا زمان بيشتری طول می كشد تا اثر كمبود بارش در اجزاء سيستم هيدرولوژيكی نظير رطوبت خاك، جريان رودخانه و سطح مخازن و آبهاي زيرزميني نمايان شود. در نتيجه زمان اين تأثيرات با ساير موارد موجود در ديگر بخشهای اقتصادی يكسان نيست چرا كه بخشهای مختلفی براي تأمين آب مورد نياز خود به اين منابع متكی هستند.

د)خشكسالی اقتصادی - اجتماعی :

تعاريف اقتصادی - اجتماعی خشكسالی تلفيقی از عرضه و تقاضای برخي كالاهای اقتصادی با اجزاء‌ خشكسالی هواشناسی، هيدرولوژيكی و كشاورزي است. اين مورد با ساير خشكسالي هاي  گفته شده، از آن جهت تفاوت دارد كه وقوع آن بستگی به فرآيندهای زمانی و مكانی عرضه و تقاضا برای تعريف يا تشخيص خشكسالی ها دارد. عرضه بسياری از كالاهای اقتصادی مانند آب، علوفه، غلات، ماهی و نيروی برقابی بستگی به وضعيت جو دارد.

تفاوت خشکی و خشکسالی :

خشکی کمبود آب با توجه به وضعیت هیدرولوژیکی و هواشناسی در یک منطقه خاص و با در نظر گرفتن وضعیت اجتماعی - اکولوژیکی و زمین شناسی آن منطقه می باشد . خشکی نوعی ویژگی دایمی آب و هوایی در یک منطقه است در صورتیکه خشکسالی عبارتست از کاهش غیر منتظره بارش در مدتی معین در منطقه ای که لزوما خشک نیست . البته خشکسالی در اثر تکرار مداوم ،ویژگی خاص منطقه می شود و می تواند به خشکی تبدیل شود .